Władcy stron konfliktu

Rosja - Piotr I z dynastii Romanowych
Szwecja - Karol XII (do 1718 roku) i Ulryka Eleonora z dynastii Wittelsbachów
Dania - Fryderyk IV z dynastii Oldenburgów
Saksonia/Rzeczpospolita - August II Mocny z saskiej dynastii Wettinów
Prusy - Fryderyk I (do 1713 roku) i Fryderyk Wilhelm I z dynastii Hohenzollernów

Przyczyny

Do wojny przystąpiły państwa, którym najbardziej zależało na nabytkach terytorialnych kosztem Szwecji. Dlatego też w 1699 roku do Ligi Północnej weszły: Rosja, Polska , więc i Saksonia, i Dania. Rosja dążyła do opanowania terenów, które dałyby jej dostęp do Morza Bałtyckiego, Dania - chciała uzyskać Szlezwik-Holsztyn, a Polska upragnione inflanty. Rosja jednakże zapowiedziała, że wypowie Szwecji wojnę dopiero wtedy, kiedy zakończy swój konflikt zbrojny z Turcją. Teoretycznie Polska nie uczestniczyła w wojnie, gdyż sejm polski nie wydał zgody na rozpoczęcie działań zbrojnych (jak to bywało w XVIII wieku - został zerwany przez liberum veto).

Pierwszy okres wojny

Na tronie Szwecji w czasie wojny północnej zasiadał młodziutki (zaledwie wówczas 18-letni) i wydawać by się mogło mało jeszcze potrafiący Karol XII. Jednakże okazał się on nie tylko młodzieńcem pełnym energii i siły, ale także dobrym strategiem. W 1700 roku Dania zaatakowała Holsztyn, a wojska Augusta (saskie!) uderzyły w Rygę. Szybko jednak okazało się, że obie nie mają szans w starciu z oddziałami szwedzkimi. Najpierw Karol XII z pomocą floty angielskiej i holenderskiej rozprawił się z Duńczykami, zmuszając ich do podpisania już na samym początku wojny osobnego pokoju w Travendal, 8 sierpnia. Także szybko odparł atak saksońskich wojsk na Rygę.

W tym samym czasie Piotr I otrzymał wiadomość z Konstantynopola o zakończeniu działań wojennych z Turcją i podpisaniu pokoju. Mógł swobodnie wysłać swoje wojska (30 tysięcy żołnierzy w 25 pułkach i dwóch dragonów - dużo słabsza armia od szwedzkiej) przeciw Szwecji. Bitwa stoczyła się pod Narwą i wojska rosyjskie poniosły ogromną klęskę. Jednakże to nie złamało Piotra. Szybko przystąpił do modernizacji swojej armii i budowy floty. W celu dozbrojenia armii nakazał stopić wszystkie dzwony z cerkwi rosyjskich.

Tak przezorny nie okazał się jednak władca Szwecji, który poczuwszy swoją potęgę pod Narwą osiadł na laurach. Myślał, że jest w stanie pokonać Rosję w każdej chwili. Wolał zaatakować i pokonać najpierw Augusta. Dlatego teren walk przeniósł się na terytorium Rzeczpospolitej. Chciał także aby na króla polskiego powołano człowieka, który będzie sprzyjał Szwedom, a nie z nimi walczył.

Drugi okres wojny

Reformy Piotra okazały się bardziej skuteczne. Już w 1701 roku mógł poszczycić się dwiema bardzo silnymi armiami. Jedną dowodził Boris Szeriemietiew, a drugą - sam car Piotr. Zostały zdobyte twierdze Marienburg i Wolmar na Inflantach, a rok później Rosjanie wzięli silną twierdzę Noteburg, którą przemianowali na Szlisselburg (Schlüsselburg - gród-klucz). Wiosną 1703 roku zdobyli ujście Nawy. Umożliwiło to tworzenia nowego miasta - wielkiego portu rosyjskiego - Petersburga (gród Piotra). Oficjalną datą założenia miasta jest 16 (wg rosyjskiego kalendarza 27) maja 1703 roku. Petersburg stał się stolicą Rosji w 1712 roku.

W 1704 roku zdobyto Narwę i Dorpat. Jednakże losy wojny nie były do końca wyjaśnione. Karol XII nadal prowadził burzliwą ofensywę w Rzeczpospolitej, zmuszając w 1706 roku Augusta II do abdykacji i osadzając na tronie polski swojego sojusznika, Stanisława Leszczyńskiego. Karol XII planował zaatakować Ukrainę, bojąc się bezpośredniego ataku na Moskwę, która była najmocniej strzeżona i obstawiona wojskiem. Na Ukrainie pomoc przyrzekł mu tamtejszy hetman, Iwan Mazepa. Miał on wywołać powstanie kozackie na Ukrainie zadnieprzańskiej. Jednakże liczne manifesty i uniwersały nie przekonały ludności. Powstanie spełzło na niczym. Również wojska ponosiły klęskę. Pod Leśną ciężką klęskę poniósł generał Adam Löwenhaupt w 1708 roku.

Największa bitwa wojny północnej rozegrała się jednak dopiero w 1709 roku pod Połtawą. Szwecja poniosła druzgocącą klęskę, a król szwedzki ledwo uszedł z życiem, ratując się ucieczką w stronę obszarów tureckich wraz ze swoim sprzymierzeńcem, Mazepą. Zwycięstwo oręża rosyjskiego pod Połtawą ma także wielkie znaczenie historyczne. Raz na zawsze przekreśliło potęgę militarną Szwecji, o której krążyły niemalże legendy. Przy okazji Piotr I mógł rozwiązać raz na zawsze drażliwy problem Siczy Zaporoskiej, niszcząc ją zupełnie. Odrodziła się także Liga Północna. Do Polski na tron powrócił August II. Do walk włączyła się ponownie Dania.

Trzeci okres wojny

Szwecja była w podbramkowej sytuacji. Właściwie tylko jedno państwo mogło zapobiec jej kompletnej porażce. Była to Turcja, z którą Rosja już za panowania Piotra I toczyła zacięte boje o Azów i posiadłości nad Morzem Azowskim. Teraz w obliczu obecności Karola XII w Turcji, Piotr I przeczuwał zagrożenie. Dzięki mediacjom i sporej ilości złota zdołano podpisać tak zwany "pokój prucki", na mocy którego Rosja zrzekła się na korzyść Turcji posiadłości nad Morzem Azowskim wraz z Azowem i Taganrogiem, w zamian za co Turcja odstąpiła od pertraktacji ze Szwedami uznając zdobycze nadbałtyckie Rosji.

Rosja odnosiła coraz to większe sukcesy. Zdobyto prawie całe Inflanty i Estonię, a także Finlandię. Do koalicji przystąpiły także Prusy. Armia rosyjska wyruszyła na Pomorze Zachodnie, aby pomóc pruskiej w zdobyciu twierdz nad Bałtykiem. W 1713 roku udało się odeprzeć Szwedów ze Szczecina, który został przekazany Prusom. Sukcesy odnosiła także flota rosyjska: Szwedzi przegrali w okolicach przylądka Hangö (dzisiejszy fiński Hanko) w 1714 roku i u Wyspy Grenham (archipelag Wysp Alandzkich).

Rokowania pokojowe rozpoczęto już w 1718 roku. Jednakże śmierć Karola XII (w trakcie oblężenia twierdzy Fredrikshald w Norwegii) wstrzymała je na kilka lat. Nasilające się ataki wojsk rosyjskich na posiadłości w Szwecji, a także zagrożenie samego Sztokholmu spowodowały podpisanie układu pokojowego w Nystad (południowo-zachodnia Finlandia). Rosja uzyskała na jego mocy znaczną część Karelii z Wyborgiem, Ingrię, Estonię i Inflanty z wyspami Ozylią i Dagö oraz Rygę. Rosja zagwarantowała jednak poszanowanie praw, szczególnie do wyznawanej religii mieszkającej tam ludności. Jest to dosyć znamiennym faktem, gdyż tereny te zamieszkiwała głównie szlachta niemiecka. Z czasem zacznie ona brać aktywny udział w życiu politycznym Rosji, zasiadając nawet na wysokich urzędach cywilnych i wojskowych. Szwecja uzyskała jedynie Finlandię.

Znaczenie wojny

W wyniku pozawieranych traktatów z innymi państwami Ligi Północnej, wszyscy jej członkowie uzyskali jakieś nabytki terytorialne. Wszyscy - z wyjątkiem Polski, która przecież nie uczestniczyła oficjalnie w wojnie. Co więcej - to właśnie na terenie Polski toczyły się wielkie bitwy i batalie. Terytorium naszego państwa zostało po raz kolejny złupione i zniszczone, a przecież jeszcze nie zdołano podnieść się po wojnach z XVII wieku. August II zaprzepaścił swoje szanse na zdobycie Inflant - raz na dobre zrzekł się ich na rzecz Piotra I. Rosja natomiast rozpoczęła nieformalną jeszcze kuratelę nad państwem polskim, gdyż to właśnie ona zapobiegła wojnie domowej w 1715 roku, kiedy to szlachta zawiązała konfederację pod Tarnogrodem wymierzoną w absolutne zapędy Augusta. Wielkie starty dyplomatyczne i ekonomiczne pogorszyły prestiż Rzeczpospolitej na arenie międzynarodowej.

Zwiększyło się natomiast znaczenie Rosji, które od 1721 roku było już Imperium Wszechrosji, a sam Piotr I mianował się Imperatorem, nawiązując do niedoścignionego wzorca Imperium Rzymskiego, do którego tak wiele władców i państw dążyło. Rosja uzyskała wreszcie dostęp do Morza Bałtyckiego, dzięki czemu mogła nawiązywać znaczne kontakty handlowe z bogatymi państwami Zachodu. Czas świetności i prosperity dla Rosji właśnie nadchodził.